پارک های جنگلی و پردیسان

ارزش هاي بالقوه تفرجي طبيعت را تا چه حدي مي توانيم مورد استفاده قرار دهيم؟

در اين ارتباط سه نظريه وجود دارد:

E   نظريه اول: «Recreationist» بر اساس اين نظريه نوع بشر مجاز است ارزش هاي تفرجي را تا آن حدي كه برايش مقدور است مورد استفاده قرار دهد كه در نوع خود يك نظريه افراطي محسوب مي شود.

E   نظريه دوم «Preservationist» طرفداران حفاظت مطلق هستند (زيبايي هاي منحصر به فرد يا زيبايي هاي طبيعت را ما مجاز نيستيم كه مورد استفاده قرار دهيم) كه بايستي دست نخورده حفاظت مطلق كرده باشيم اين نظريه در نوع خود يك نظريه تفريطي مي باشد.

E   نظريه سوم: «Conservationist» به مفهوم حفاظت. بنا براين نظريه ما ارزش هاي تفرجي طبيعت را در حد معقول يا در حد ظرفيت برد آن منطقه مي توانيم مورد استفاده قرار دهيم كه اساس مديريت پارك هاي طبيعي را تشكيل مي دهد.

 

اصطلاح پارك مجموعه اي  متنوع را شامل مي شود كه اهم آنها عبارتند از:

1) International Park

پارك بين المللي

مثلاً بخشي از آلاسكا يك پارك بين المللي است كه در مالكيت كشور خاصي نيست كه از نظر شرائط اكولوژيكي بي نظير است.

2) National Historic Park 

 پارك ملي تاريخي مانند تخت جمشيد شيراز                           

3) National Military Park

 پارك ملي نظامي كه بيشتر بقاياي يك جنگ در آن حفظ مي شود 

4) National Wild life Park

 پارك ملي حيات وحش                                                  

5) National Memorial Park

 پارك ملي يادبود مانند فردوسي مشهد يا حافظيه شيراز            

6) State Park

 پارك استان (حدفاصل بين پارك ملي و پارك شهري قرار مي گيرد) مانند پارك نور

7) Municipal Park

 پارك شهري                                                                              

8) High Way Park

 پارك بين راهي                                                                         

9) National Forest Park

 پارك ملي جنگلي                                                              

در ارتباط با مسئله طبيعت و احداث پارك  مي توانيم پارك ها را به دو دسته عمده تقسيم نماييم:

 

1)                                                                                Leisure oriental Park

به پارك هايي اطلاق مي شود كه در ارتباط با اوقات فراغت مردم شكل مي گيرند. هدف ايجاد مراكز تفرج گاهي است و جنگل و درخت هم در خدمت اين امر قرار مي گيرند. پارك هاي شهري در اين گروه جاي دارند. خود پارك هاي شهري انواع گوناگوني دارند كه هدف مشتركي را دنبال مي كنند كه آن هدف مشترك عبارت است از فراهم آوردنامكانات تفرجي با توجه به وقت فراقت شهروندان، و مسئوليتي كه در ارتباط با پارك شهري است كه وقت فراقت شهروندان را با تفريحات سالم پر كند.

2)                                                                                Nature oriented Park

اين گونه پارك ها مشخصاً جهت اكوسيستم هاي طبيعي سرزمين تحت مديريت درمي آيند. حفاظت الويت اول بوده در حاشيه آن ايجاد فرصت هاي تفرجي در ارتباط با وقت فراغت شهروندان مورد توجه است. هدف عمده اين است كه اكوسيستم هاي ويژه منطقه در مقابل دخالت نادرست انسان حفظ شود و بطور كلي در اين گونه پارك ها مسئله حفاظت بر امر تفرج الويت داشته و در هر صورت تفرج بخشي از اهداف فرعي را به خود اختصاص مي دهد. از نمونه هاي بارز اين پارك ها مي توان پارك جنگلي را نام برد. در طرح هاي قديمي جنگلداري كشورهاي پيشرفته در مواردي به بهره وري خاصي تحت عنوان بخش هنري يا مراكز تفرجي طرح برمي خوريم كه در آنها امكانات بهره وري شهروندان از ارزش هاي تفرجي جنگل پيش بيني شده است حتي در بعضي از طرح هاي جنگلداري فرانسه سري هاي هنري هم ملاحظه مي شود كه در آن بخش اعظمي از جنگل به امر تفرج اختصاص داده مي شده است اين بخش هاي جنگل به عنوان عرضه كننده يك رشته از عوامل ويژه نظير سكوت، زيبايي هاي طبيعي، ديدني هاي قابل توجه از فن و فلور مورد توجه علاقه مندان طبيعت قرار مي گيرد. اين سيستم كه اصطلاحاً به سيستم استفاده چند جانبه جنگل             «Multiple use » معروف بود در اثر استقبال بيش از حد مردم در اغلب كشورها توسعه يافت و در نتيجه يك سيستم مديريت مستقل در ارتباط با بهره گيري از ارزش هاي جنگل بوجود آمد كه اصطلاحاً سيستم پارك جنگلي « Forest Park System » يا به اختصار پارك جنگلي «Forest Park » ناميده مي شود.

(پايان قسمت دوم)

مرتضي شريفي، 1372، پارك هاي جنگلي و پرديسان

 

پارک های جنگلی و پردیسان

تاريخچه تفرج

با توجه به شواهد علمي و تاريخي، ايران باستان بنيانگذار پارك و تفرج در دنيا محسوب مي شود. اشراف و شاه زادگان در آن عصر قطعاتي از جنگل هاي طبيعي را تحت عناوين         «Hunting Reserve» يا شكارگاه براي خود ذخيره و حفاظت مي كردند و همچنين بنا به اسناد تاريخي اولين قطعه جنگل حفاظت شده يك جنگل زيباي سرو كه در زمان خشايار شاه تحت حفاظت در آمد.

پارك هايي كه در عصر باستان در ايران به عنوان تفرج گاه عمومي مورد استفاده قرار   مي گرفت پرديس ناميده مي شد. پرديس به باغ هايي اطلاق مي شد كه جهت استفاده عموم در نظر گرفته شده و احداث مي گرديده است لغت پرديس يك واژه سانسكريت است كه برگردان آن به فارسي مترادف واژه بهشت خواهد بود. اما در نوشته هاي انگليسي با همان واژه سانسكريت «Paradise» بكار برده شده است. از پرديس هاي معروف ايران باغ ارم شيراز، باغ نظرگاه اصفهان، باغ فين كاشان، باغ وكيل شيراز، باغ گلشن طبس كه در وسط شوره زارهاي كويري احداث  شده بود را مي توان نام برد. در تورات هم از پرديس هاي ايران نام برده شده است و همين طور هم در سفر نامه هاي جنگي سرداران رومي نيز به پرديس هاي ايران اشاره شده است.

محققي به نام «Willim L. Hnaway» استاد آرشيتكت يكي از دانشكده هاي غرب در كتاب «بهشت در كره خاكي» ايران را پرده ساي مبداء آرشيتكت پارك و طراحي نماي زمين تلقي نموده است.

طراح ديگري به نام Raiph pider  در كتابي تحت عنوان باغ هاي پارس مبداء طراحي پارك را به ايرانيان نسبت داده كه به همان پرديس ها مربوط مي شده است. تاريخ احداث پرديس در ايران به سال 450 ميلادي برمي گردد و بعد از آن در زمان ساسانيان ما به نوع تكامل يافته اي از تفرج گاه هاي عمومي برمي خوريم كه به چهارباغ معروف است. هشت بهشت اصفهان نيز در زمان شاه سليمان در قرن 15 ميلادي در يكي از اين چهار باغ ها بنا شده اكثر ميادين و باغ هاي نواحي اصفهان بقاياي هنر پارك سازي آن روزگار محسوب مي شوند كه از آن جمله ميدان امام اصفهان معروف است كه محل مخصوص اسب سواري و گردش شاهان صفوي بوده و باغ فرح آباد در حوالي زاينده رود به دستور سلطان حسين در سال 1200 ميلادي بنا گرديد و بعد از آن در طول زمان بتدريج باغ ها و شكارگاه هاي اختصاصي توسعه يافت و هم زمان با افزايش جمعيت و گسترش شهرها اقدام به ساخت باغ هاي ملي، ميادين و پارك هاي عمومي با فرم و مشخصات متفاوت گرديد به طوريكه كم كم  از منابع طبيعي هم به عنوان منبع بالقوه تفرج مورد استفاده قرار گرفت و اولين قطعه جنگلي كه براي اين منظور در نظر گرفته شد قطعه اي واقع در بين گنبد و بجنورد بنام گلستان كه در سال 1336 بعنوان باغ حيات وحش تحت مديريت درآمد و مطابق آن در سال 1343 به عنوان اولين پارك ملي ايران نامگذاري شد  در همان سال اولين پارك جنگلي كشور توسط مرحوم سعيدي آشتياني بنيانگذار پارك هاي ملي كشور در هراز آمل احداث و اولين پارك جنگلي دست كاشت هم در همان سال در خرگوش دره تهران ايجاد گرديد.

در فرهنگ Webster واژه پرديس مترادف پارك دانسته شده كه به طور عام مناطق مشروحه زير را در بر مي گيرد:

1.      (تعريف عام پارك) قطعه محاط شده از سرزمين كه به امر دولت يا طبق دستورالعملي براي شكار يا حفظ منابع طبيعي تجديد شونده محافظت مي گردد.

2.      محل هاي عمومي در داخل شهر يا در حاشيه آن كه مورد استفاده تفرج عمومي قرار مي گيرد.

3.      ميادين باز در يك شهر با درخت ها و نيمكت ها و غيره.

4.      كوه ها و جنگل هايي كه براي استفاده عموم در نظر گرفته شده و قرق    گرديده اند.

5.      نقاط و محل هايي از يك شهر يا كشور با داشتن حالت خاص نظير منابع طبيعي منحصر به فرد يا پديده طبيعي استثنايي و غيره كه حفظ و حمايت      مي گردد.

به طوري كلي پارك ها با توجه به ويژگيها و وضعيت خاصي كه دارند نوع بهره وري و استفاده از آنها نيز فرق مي كند بنابراين بنام هاي مخصوص نامگذاري مي گردند در نتيجه با ضوابط و مقررات خاص بسته به اهميت و موقعيت آن پارك تحت مديريت در مي آيد.

(پايان قسمت اول)

منبع: مرتضي شريفي، 1372، پارك هاي جنگلي و پرديسان