نتایج هشت ساله اثرات تنک کردن در توده های دست کاشت پلت

 

مجید حسنی

منوچهر امانی

چكيده

طرح آزمايش تحقيقات تنك كردن بصورت كرتهاي يكبار خرد شده در قالب طرح پايه كاملاَ تصادفي در سه تكرار و 9 پلات، هر كدام به مساحت 30 تا 40 آر  در توده هاي جنگلي دست كاشت و جوان گونه پلت(Acer velutinum Boiss) (سن در آغاز بررسي 10 سال، ارتفاع متوسط 86/10 متر، ارتفاع غالب 14/12 متر) در سال 1373 آغاز گرديد. نتايج پس از يك دوره پنج ساله با دو آماربرداري صددرصد در توده اصلي و هشت ساله با اندازه گيري پارامترهاي كمي و كيفي هر ساله «درختان آينده» (307 درخت) و انجام چهار بار تنك كردن (با گردش 3 سال و 5 سال)، مورد تحليل قرار گرفت.

       در توده اصلي برخي جابجايي ها در اشكوب ها قابل تاكيد است. در درختان آينده تاثير مثبت تنك كردن شديد روي رويش قطر برابر سينه (3/1 سانتي متر در سال)، قطر تاج و به ويژه كاهش و اصلاح  «ضريب­ قدكشيدگي» يا  h/d  (نزديك شدن به 84) در مقابل افزايش آن در تيمار شاهد، بسيار معني دار است.

       چوب حاصل از تنك كردن با افزايش قطر برابر سينه متوسط از 7/12 سانتي متردر سال 74  به 5/18 سانتي متر در سال 1380 و مصرف آن در نجاري، نئوپان و كاغذ سازي قابل اشاره است.

       رويش رويه زميني در فاصله دو آماربرداري در تنك كردن شديد به دو برابر افزايش يافت (از 73/12 متر مربع به 54/24 متر مربع) و در همين مدت رويش فوق به طور متوسط 3 متر مربع در هكتار و در سال بدست آمد. همچنين متوسط رويش حجمي ساليانه توده باقي مانده  43/15 و كل توده (باقي مانده + برداشت شده) 07/29 متر مكعب در سال و در هكتار محاسبه شده است.

واژه هاي كليدي: تنك كردن، درخت آينده، افرا پلت (Acer velutinum Boiss)، ضريب قدكشيدگي

 

مقدمه

       جنگلهاي شمال كشور كه به جنگل هاي خزري يا هيركاني نيز مشهورند متعلق به دوران سوم زمين شناسي بوده و با تنوع گونه هاي درختي، درختچه اي و گياهان علفي از مهمترين اكوسيستم هاي جنگلي كشور محسوب مي گردند. يكي از اين گونه هاي درختي پلت (Acer velutinum Boiss) مي باشد كه از لحاظ اقتصادي حائز اهميت است. گونه پلت يكي از افراهاي « بزرگ اندام » اين جنگلهاست كه در گذشته (40 سال قبل) از نظر حجم حدود 8  درصد تركيب اين جنگلها را تشكيل مي داد(اماني و همكاران، 1375)، ولي امروزه بدلايل گوناگون از لحاظ تعداد 73/2 درصد و حجم 78/5 درصد از جنگلهاي شمال را تشكيل داده است (دفترفني جنگلداري، 1375).

       پلت سبك بذر همراه با دو بال بوده و بندرت تشكيل اجتماعات بزرگ و خالص را مي دهد و بيشتر تمايل به زندگي انفرادي در كنار ديگر پهن برگان را دارند. نهالهاي يكساله آن براحتي مي توانند كف جنگل و حفره هاي خالي را پر نمايند ولي در سالهاي بعد بعلت محدوديت نور اكثر آنها از بين خواهند رفت(ثاقب طالبي، 1378).

       اين گونه در رديف يكي از گونه هاي سريع الرشد جنگلهاي شمال است كه در دو دهه اخير نسبت به جنگلكاري با آن اقدام گرديده و توده هاي خالص و همسال از اين گونه در نقاط مخروبه جنگلهاي شمال بوجود آمده است. ميزان عملكرد سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري كشور در زمينه جنگلكاري و احياي جنگلهاي شمال كشور در طول دو برنامه اول و دوم توسعه (از سال 1368 لغايت 1378) حدود 45/877 هزار هكتار بوده است (دفترطرح و برنامه و آمار، 1379 ) كه لزوم عمليات پرورشي را در اين توده ها بويژه كه قطب توليد چوب كشور را تشكيل مي دهند ضروري مي سازد. مقاله حاضر خلاصه اي از نتايج بدست آمده در طول هشت سال از اجراي طرح تحقيقاتي تنك كردن در توده هاي دست كاشت پلت مي باشد كه در سال 1373 شروع گرديد.

       تاريخچه جنگلكاري با گونه هاي بومي بويژه پلت به 20 الي 25 سال اخير برمي گردد و در ارتباط با تنك كردن در توده هاي خالص و دست كاشت اين گونه در كشور هيچگونه تحقيقي صورت نگرفته است. از مطالعات انجام گرفته در مورد پلت در زمينه نياز رويشگاهي و نحوه زيست گونه افرا (پلت) بوده است(ثاقب طالبي، 1366) از نتايج بدست آمده در اين بررسي مي توان نورپسند بودن پلت را نام برد كه به صورت انفرادي و گاهي گروهي در جنگل ظاهر مي گردند. به نحو عمده در اشكوب بالا و در طبقات درختي سرور، چيره و چيره نما قرار گرفته، تنه هاي بلند و بدون شاخه دارد و چوبي با ارزش و صنعتي توليد مي نمايد. همچنين نتيجه مي گيرد كه ريشه دواني اين گونه تقريبا عميق بوده و از عمق 40 تا 65 سانتي متري خاك تغذيه مي نمايد. درختان مستقر در دره ها و دامنه ها از رويش قطري و ارتفاعي بهتري برخوردارند و در مقايسه با راش در مراحل اوليه زندگي، رويش بهتري نسبت به راش داشته و از قطر و ارتفاع بيشتري برخوردار مي باشند(ثاقب طالبي، 1376).

       در ارتباط با عمليات تنك كردن بصورت تحقيقاتي بر روي دو گونه غير بومي پيسه آ و كاج تدا كار شده است. در منطقه اسالم بر روي گونه پيسه آ مطالعه انجام گرفته است (امان زاده و همكاران، 1379) در اين بررسي ميانگين قطر و ارتفاع درختان بترتيب 14 سانتي متر، 5/10 متر و همچنين ارتفاع و قطرغالب به ترتيب 7/20 متر و 6/13 سانتي متر محاسبه شده است. رويه زميني معادل 3/34 متر مربع در هكتار، حجم درخت متوسط 083/0 متر مكعب سرپا، موجودي در هكتار 172 متر مكعب سرپا و متوسط رويش ساليانه در هكتار 5/7 متر مكعب برآورد گرديد.

       مطالعه ديگر تحت عنوان اجراي عمليات پرورشي تنك كردن در جنگل دست كاشت كاج تدا (گرجي بحري و همتي، 1378) انجام گرفته است. در اين تحقيق در پي 7 بار تنك كردن سبك و متوسط در طول ده سال، تعداد درختان بطور ميانگين از 1220 اصله به 318 اصله در هكتار كاهش يافت. هر دو تيمار تنك كردن بر افزايش رشد قطري و ارتفاعي موثر بوده و تفاوت آنها با تيمار كنترل(شاهد) در سطح يك درصد معني دار است. از نتيجه اجراي طرح، افزايش متوسط رشد قطري در تيمار سبك 1/54 درصد و در تيمار متوسط 1/59 درصد و نيز افزايش متوسط رشد ارتفاعي درختان 3/49 درصد محاسبه گرديد.

       در اروپا تحقيقات بسيار زيادي در سه دهه اخير راجع به تنك كردن انجام گرفته است و چون گونه پلت از نظر خصوصيات جنگل شناسي بسيار نزديك با يكي از افراهاي موجود در اروپا يعني افراي شبه چناريAcer pseudoplatanus L.)   ) است بنابراين تحقيقات در زمينه دخالتهاي پرورشي در توده دست كاشت اين گونه نيز در اروپا سابقه چنداني ندارد. از بين تحقيقات محدود مربوط به تنك كردن در توده هاي دست كاشت (عرصه هاي جنگلي يا اراضي كشاورزي) با گونه افراي شبه چناري در اروپا(بلژيك، فرانسه، آلمان و دانمارك) مي توان به دو مورد (Terlindone, 1989 و Poullain,1993 ) اشاره كرد.

       تحقيقات در بلژيك (Terlindone, 1989) دستيابي به يك ميزان پيشنهادي براي هدايت توده هاي دست كاشت افراي شبه چناري را نتيجه مي گيرد كه مي تواند يك راهنماي مقدماتي براي دخالتهاي تنك كردن در توده هاي پلت باشد همچنين به يك مدل توليد براي توده هاي افراي شبه چناري در دو حالت تنك كردن (شدت ضعيف و قوي) اشاره دارد بطوري كه توليد كل را بطور تئوري به ترتيب 266 و 223 متر مكعب در هكتار ارائه مي دهد. سن اولين تنك كردن را در حوالي 15 سالگي پيشنهاد مي كند..

تحقيقات در فرانسه (Poullain, 1993  و Armand,1992 )در زمينه كاشت افراي شبه چناري به صورت خالص يا مخلوط (به همراه زبان گنجشك و گيلاس وحشي) و با انبوهي اوليه متفاوت (حداكثر تا 8000 و حداقل تا 400 پايه در هكتار) انجام گرفته است كه در نتيجه سن اولين تنك كردن را در حوالي 15 – 12 سال و يا وقتي كه ارتفاع غالب توده حدود 10 متر باشد توصيه كرده است و رشد متوسط ساليانه در سنين اوليه (20 – 10 سال) از 3/ 4 – 8/1 سانتي متر براي دور برابر سينه 83 – 62 سانتي متر براي ارتفاع بيان مي دارد.

       طبق نظر دانماركي ها(Sevrin., Keller., 1993) توليد ماكزيمم براي افراي شبه چناري در 50 سالگي بدست مي آيد كه مي تواند به مقدار 19 متر مكعب در هكتار و در سال باشد.